Historische beschrijving 

Over de exacte ouderdom van Appingedam is geen zekerheid. Uit onderzoek is echter gebleken dat de plek waar Appingedam is ontstaan al langer dan 1000 jaar bewoond wordt. Eén van de alleroudste locaties, waarvan bekend is dat deze reeds vroeg werd bewoond, is de Wierde, vrijwel direct ten noorden van het centrum. Het weggetje met dezelfde naam is van oorsprong een smal, kronkelend pad geweest langs een watergang. Die kenmerkende loop is ook vandaag de dag nog duidelijk te herkennen. Ten zuiden van de Wierde werd een oost-west (water)verbinding gegraven, de Delf genaamd. Aan weerszijden ervan werden dijken opgeworpen, die ook nu nog de kenmerkende structuur vormen van de binnenstad.

Middeleeuwse stad
Groningen en Appingedam vormen de twee middeleeuwse steden die de provincie rijk is. De stad Appingedam ontstond omstreeks 1200 rond de Delf, het latere Damsterdiep. De naam is ontleend aan een dam in de Appe of Apt. Bij de kruising van Apt en Delf werd een nederzetting gevestigd van schippers, koop- en ambachtslieden. In een document uit 1224 is voor het eerst sprake van de plaatsnaam Appingedam. 

Handelscentrum
Door de gunstige ligging aan de Delf, die een open verbinding met de zee had, groeide de nederzetting in korte tijd uit tot een belangrijk handelscentrum. Appingedam werd de hoofdplaats van het gewest Fivelingo. Aan de kaden van de Delf werden zeeschepen gelost en laadden schippers nieuwe vracht. Goederen werden in de marktplaats opgeslagen en verhandeld. Er werd veel handel gedreven met Noord-Duitsland, het Oostzeegebied en Westfalen.

Buurbrief
In de middeleeuwen had Appingedam ook in bestuurlijk en juridisch opzicht een centrumfunctie. Al in de 13e eeuw vergaderden hier de redgers van het gewest Fivelingo. In 1327 werd de zelfstandigheid van Appingedam bevestigd. In dat jaar erkenden de vertegenwoordigers van de Zeven Friese Zeelanden, verenigd in het verbond van de ‘Upstalbaum’ (bij het huidige Aurich, Ost-Friesland), de bestaande rechten van Appingedam. Deze privileges werden vastgelegd in een z.g. buurbrief. 

Verdedigingswerken
Een grote bloeiperiode vormde de 14e eeuw, toen er een grote kerk en klooster werden gebouwd, een gasthuis en enkele borgen (Ripperda, Snelgersma). In de 15e eeuw werden grachten en verdedigingswerken aangelegd. Het Bolwerk, een korte bochtige weg tussen Koningstraat en Westersingel herinnert nog aan die periode.

Slag met stad Groningen
Met Groningen werd veelvuldig slag geleverd, vanwege de toenemende bloei van Appingedam die ten koste ging van de economie van de stad Groningen. In 1536 moest Appingedam het onderspit delven en werd de vestiging volledig ontmanteld. Na de 16e eeuw ging het in economisch opzicht in Appingedam achteruit. Oplevingen vormden de bouw van het raadhuis in 1630 en de restauratie van veel gevels in de Solwerderstraat. Aan het eind van de 18e eeuw werden regelmatige beurtdiensten onderhouden op Sneek, Amsterdam en het Duitse Leer.

Ambachtelijke productiebedrijven
Langs het Damsterdiep stonden in voorbije dagen veel steen- en pannenbakkerijen, kalkovens en scheepswerven. Wind- en rosmolens waren er voor het malen van het graan en boekweit, het persen van olie en het zagen van hout. Verder waren in de stad zes bierbrouwerijen, twee jeneverstokerijen, leerlooierijen, weverijen, een zeepziederij en andere ambachtelijke productiebedrijven gevestigd.

Bronsmotorenfabriek
Aan het eind van de 19e eeuw bloeide de economie weer op als gevolg van de veemarkten, waarvan de paardenmarkt de belangrijkste was. Na de aansluiting op de spoorlijn Groningen-Delfzijl nam het vervoer over water af. Begin 20e eeuw ontwikkelde Appingedam zich als industrieel centrum in Fivelingo. Zo werden er bijvoorbeeld een stoomtimmerfabriek (de eerste in Nederland), een vlasfabriek, een zuivelfabriek, een strokartonfabriek en een gasfabriek gebouwd. Bekend is de Bronsmotorenfabriek, waarvan de scheepsmotoren over de hele wereld werden verkocht.

Eind Tweede Wereldoorlog: gehavende stad
De Eemsmondsregio, Appingedam en Delfzijl in het bijzonder, hebben het aan het eind van de laatste wereldoorlog zwaar te verduren gehad. Terwijl de rest van Nederland inmiddels was bevrijd en feest vierde, voerde de Duitse bezetter fel tegenstand voordat zijn laatste bolwerk Delfzijl werd opgegeven. Het oorlogsgeweld - zware en langdurige beschietingen vanuit de versterkte stellingen aan de Eems en Dollardkust - was zelfs zo hevig dat de inwoners van Appingedam moesten worden geëvacueerd. Tien dagen lang was Appingedam figuurlijk uitgestorven, op een handvol mannen na die voor bewaking van huis en haard zorgden. Op 2 mei 1945, na het einde van de beschietingen, werd uiteindelijk ook Appingedam definitief bevrijd door de Canadezen. De bevolking vond de stad zwaar gehavend terug.      

Beschermd stadsgezicht
Na 1945 ontwikkelde Appingedam zich tot regionaal verzorgingscentrum. Eind jaren zeventig kwam daar de ontwikkeling tot toeristisch centrum bij. Appingedam kreeg in 1972 het predikaat ‘beschermd stadsgezicht’. Dit gaf het gemeentebestuur juridische en financiële mogelijkheden om het aangezicht van de binnenstad weer op te knappen. Het historische centrum, met name de panden in de Solwerderstraat, werd in hoog tempo gerestaureerd met behoud van de specifieke identiteit. De openstelling van het Damsterdiep-vaarcircuit en de aanleg van een jachthaven in het centrum, betekenden een opleving van de vaarrecreatie.

Overdiep
Overdiep is het meest recente project op gebied van stadsvernieuwing in Appingedam. Het is een grootschalig woon-, winkel- en (watersport)recreatiecomplex, dat zich kenmerkt door 'historiserende architectuur' die naadloos overgaat in het karakter van de oude binnenstad van Appingedam. De locatie dankt haar naam aan het Nieuwe Diep, dat de grens vormt tussen het oude centrum van de stad en het omringende gebied. Overdiep grenst direct aan het historische centrum van Appingedam, met prachtig zicht op de Nicolaïkerk en omgeving. In 2009 zijn de eerste woningen, een gezondheidscentrum, de nieuwe jachthaven en een paviljoen gereed gekomen. De laatste bouwfase van het complex kwam in 2011 gereed. Klik op deze link voor een animatiefilm van de nieuwe locatie. (De website Overdiep vindt u op de pagina Links.)

Bronnen
Tekst: ‘De Gemeentegids 2003-2004’ / C.P.H. Zuhorn, artikel ‘Het beschermd stadsgezicht van Appingedam’ in Monumenten Katern ‘Appingedam – Historische stad aan het water’ / W.H. Baarschers en J.H. Sentener (manuscript) en F. de Haan en K. van der Laan (bewerking en ducumentatie), 'Appingedam '40-'45 - Bezetting en Bevrijding' / Website Overdiep.
Afbeeldingen: Beeldbank Groningen.